استارتاپ‌ها معمولاً نه وثیقه ملکی دارند که بانک به آن وام بدهد، نه سابقه سوددهی که اوراق منتشر کنند. پس پول رشدشان از کجا می‌آید؟ یکی از مسیرهای اصلی، «صندوق‌های جسورانه» یا همان VC Funds است؛ نهادهایی که پول سرمایه‌گذاران را می‌گیرند و در ازای سهمی از مالکیت، در شرکت‌های جوان و پرریسک سرمایه‌گذاری می‌کنند. در ایران هم این صندوق‌ها زیر نظر سازمان بورس و با ساختار صندوق‌های سرمایه‌گذاری فعالیت می‌کنند و برخی از آن‌ها در فرابورس قابل معامله‌اند.
صندوق جسورانه چه ساختاری دارد؟
در ساختار استاندارد، سرمایه‌گذاران پول را به صندوق می‌سپارند و «مدیر صندوق» — که معمولاً یک شرکت تأمین سرمایه یا شرکت سبدگردان است — تصمیم می‌گیرد پول کجا برود. صندوق روی یک حوزه متمرکز می‌شود؛ مثلاً فناوری اطلاعات، سلامت یا صنایع غذایی. صندوق در ازای سرمایه‌گذاری، بخشی از سهام استارتاپ را می‌گیرد و در هیئت‌مدیره یا مجمع آن، صدایی در تصمیم‌ها پیدا می‌کند. ارزش صندوق با خالص ارزش دارایی‌ها (NAV) سنجیده می‌شود و در صندوق‌های قابل معامله، قیمت واحدهای آن در بازار هم مشخص است.
چرا سرمایه‌گذار جسورانه ریسک می‌کند؟
منطق این صندوق‌ها «سبد» است. مدیر صندوق می‌داند بیشتر استارتاپ‌ها یا شکست می‌خورند یا رشد متوسطی دارند، اما یکی دوتایی از آن‌ها آن‌قدر بزرگ می‌شوند که زیان بقیه را جبران و سود صندوق را می‌سازند. به همین دلیل صندوق جسورانه هیچ‌وقت همه پولش را روی یک شرکت نمی‌گذارد و در چند شرکت با مراحل رشد مختلف سرمایه‌گذاری می‌کند. سرمایه‌گذار این صندوق‌ها هم باید افق بلندمدت داشته باشد؛ پول جسورانه «وام با سود ماهانه» نیست و نقدشوندگی‌اش محدود است.
استارتاپ چطور از صندوق جسورانه پول می‌گیرد؟
مسیر معمول این است: استارتاپ طرح کسب‌وکار، تیم، بازار هدف و نیاز مالی‌اش را آماده می‌کند و به صندوق‌های فعال در حوزه خودش مراجعه می‌کند. صندوق پس از بررسی‌های فنی و مالی — که «ارزیابی موشکافانه» نام دارد — ارزش‌گذاری شرکت را مشخص و پیشنهاد سرمایه‌گذاری می‌دهد: چه مبلغی در برابر چه درصدی از سهام و با چه شرایطی (مثلاً حق خرید سهام بیشتر در دورهای بعدی). اگر توافق شد، قرارداد امضا می‌شود و پول معمولاً مرحله‌ای پرداخت می‌شود؛ هر مرحله با رسیدن استارتاپ به یک هدف مشخص آزاد می‌شود. این پول صرف توسعه محصول، استخدام و ورود به بازار می‌شود و در نهایت صندوق در یکی از راه‌های خروج — مثل عرضه سهام شرکت در بورس، فروش به شرکت بزرگ‌تر یا بازخرید سهام توسط بنیان‌گذاران — سرمایه‌اش را با سود برمی‌دارد.
نکته مهم برای بنیان‌گذاران و سرمایه‌گذاران
بنیان‌گذار باید بداند ورود صندوق جسورانه یعنی «شریک شدن»، نه فقط گرفتن پول؛ مدیر صندوق در تصمیم‌های کلان شریک می‌شود و انتظار رشد سریع دارد. سرمایه‌گذار خرد هم باید بداند ریسک این صندوق‌ها به‌مراتب بالاتر از صندوق‌های درآمد ثابت است و فقط بخشی از سبدش را باید به آن اختصاص دهد. جدول صندوق‌های جسورانه همین سایت، با نام مدیر، نماد و وضعیت معامله‌پذیری هر صندوق، نقطه شروع خوبی برای شناخت این بازیگران است.
چرخه عمر یک صندوق جسورانه
صندوق‌های جسورانه عمر مشخصی دارند؛ معمولاً چند سال برای سرمایه‌گذاری و چند سال برای خروج و تسویه. در سال‌های اول، مدیر صندوق شرکت‌های مناسب را پیدا و در آن‌ها سرمایه‌گذاری می‌کند. در سال‌های بعد، روی رشد شرکت‌های سبد تمرکز می‌کند و به آن‌ها در جذب مشتری، استخدام و دورهای بعدی تأمین مالی کمک می‌کند. در پایان دوره، با فروش سهام شرکت‌های موفق، سرمایه به سرمایه‌گذاران برمی‌گردد و سود تقسیم می‌شود. درک این چرخه برای سرمایه‌گذار مهم است، چون پولش برای مدتی قفل می‌شود.